Jak odczytywać informacje

JAK ODCZYTYWAĆ INFORMACJE ZAWARTE W OPINIACH PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ?

Kiedy dziecko napotyka na trudności w nauce, nauczyciele lub sami rodzice szukają pomocy u specjalistów. Badanie w poradni psychologiczno – pedagogicznej pozwala ustalić przyczyny niepowodzeń i wskazać formy pomocy, dlatego niepotrzebnie niektórzy rodzice obawiają się wizyty w poradni.
Mniej więcej po miesiącu rodzice otrzymują opinię, najeżoną fachową terminologią, która nie zawsze jest dla nich zrozumiała. Celem tego artykułu jest wyjaśnienie najczęściej powtarzających się sformułowań w opiniach psychologiczno – pedagogicznych.

Poziom inteligencji.

Każda opinia psychologiczna zaczyna się od zdania na temat poziomu inteligencji dziecka. Do niedawna można było znaleźć w opiniach iloraz inteligencji podawany w punktach wg. skali Wechslera. Obecnie określa się go w sposób opisowy. Powszechnie wiadomo, że przeciętna inteligencja wynosi 100 punktów. Od tej punktacji możliwe są odchylenia w jedną lub druga stronę. Standardowe odchylenia (S) wynoszą 15 punktów. Poniżej podaję zestawienie ze skalą ilorazu inteligencji Wechslera, dzięki której można określić poziom inteligencji.
Często opinie uczniów z trudnościami w nauce zawierają informację o poziomie inteligencji niższym od przeciętnej. Oznacza to, że iloraz inteligencji takiego dziecka wynosi poniżej 70 punktów w skali Wechslera. Wśród nich są takie, które są równomiernie opóźnione we wszystkich sferach i takie, które mają wybiórcze opóźnienia rozwojowe. Dzieci z pogranicza normy mają kłopoty z w ustaleniu przyczyn i skutków w sytuacji zadaniowych i społecznych. Podczas nauki „wkuwają” na pamięć materiał, którego nie rozumieją.

Iloraz inteligencji bada się za pomocą wzoru:

I.I. = Wiek Rozwojowy/Wiek Życia x 100%

Wiek rozwojowy oblicza się za pomocą specjalnych testów, którymi dysponują psychologowie.

Według skali D. Wechslera Iloraz Inteligencji przedstawia się następująco:
- powyżej 146 – bardzo wysoka inteligencja,
- od 131 do 145 – wysoka inteligencja, co oznacza prawidłowy rozwój umysłowy,
- od 116 do 130 – inteligencja powyżej przeciętnej, co oznacza prawidłowy rozwój umysłowy,
- od 85 do 115 – przeciętna inteligencja, co oznacza prawidłowy rozwój umysłowy,
- od 70 do 84 – inteligencja niższa niż przeciętna, co oznacza pogranicze normy,
- od 55 do 69 upośledzenie w stopniu lekkim, co oznacza lżejsze upośledzenie.

Co to jest analizator?

Za pomocą analizatorów postrzegamy świat.
W skład analizatorów wchodzą:
- receptor, czyli wiązka wyspecjalizowanych zakończeń nerwowych czułych na odpowiednie bodźce,
- nerwowa droga doprowadzająca bodziec do mózgu,
- mózgowa część analizatora, w której dokonuje się rejestracja bodźców, ich analiza i synteza.

Zaburzenia analizatora wzrokowego.

Analizator wzrokowy zbudowany jest z:
- siatkówki, która jest receptorem i odbiera bodźce wzrokowe,
- nerwów doprowadzających obraz do mózgu,
- mózgowej części analizatora, w której informacje są analizowane i przetwarzane.

Prawidłowe postrzeganie zależy głównie od budowy gałki ocznej i funkcjonowania analizatora wzrokowego (patrz wyżej). Nieprawidłowości w budowie gałek ocznych są korygowane przez lekarzy okulistów. Jednak za trudności w uczeniu się odpowiada mózgowa części analizatora wzrokowego. Można mieć zdrowe oczy i zaburzenia analizatora wzrokowego. Ma to miejsce wówczas, gdy obraz zostaje nieprawidłowo przetworzony przez mózg. W praktyce wygląda to tak, że dziecko źle odzwierciedla kształt liter nie dlatego, że źle widzi, ale dlatego, że mózg dokonał niewłaściwej analizy i syntezy obrazu.
Najczęstsze objawy wynikające z zaburzenia analizatora wzrokowego:
- mylenie podobnych liter różniących się drobnymi elementami graficznymi np.: a – o, m – n,
ł – t, l – ł, e – c itp.
- gubienie drobnych elementów liter np. „ogonków”, kreseczek itd.
- opuszczanie liter lub cząstek wyrazów,
- błędy ortograficzne.
Zaburzenia percepcji wzrokowej idą w parze ze słabą pamięcią wzrokową i powodują trudności w zapamiętaniu graficznej formy wyrazu – wzoru poprawnej pisowni. Dzieci przy czytaniu zgadują co jest napisane, przekręcają końcówki, zmyślają. Mają kłopot z zadaniami z treścią na matematyce. Ich rysunki na plastyce są ubogie w szczegóły, mają niewłaściwe proporcje i stosunki przestrzenne. Dzieci z zaburzonym analizatorem wzrokowym z trudem orientują się na mapie, brakuje im wyobraźni przestrzennej i mają kłopoty w utrwalaniu obrazu figur i kątów.
Stosowanie środków poglądowych nie pomaga w uczeniu się.

Zaburzenia analizatora słuchowego.

Analizator słuchowy składa się z:
- organu Cortiego znajdującego się w ślimaku ucha wewnętrznego. Organ ten jest receptorem i odbiera bodźce słuchowe,
- nerwów doprowadzających bodźce do mózgu,
- mózgowej części analizatora, gdzie dokonuje się analiza i synteza dźwięków.

Dzieci z zaburzeniami percepcji słuchowej słyszą dobrze, ale nie potrafią wyróżnić poszczególnych dźwięków z potoku słów.
Zakłócenia mózgowych funkcji analizatora słuchowego powodują:
- opóźnienia w rozwoju mowy,
- ubogi zasób słownictwa,
- agramatyzmy,
- problemy z przyswajaniem długich i trudnych wyrazów,
- wady wymowy oparte na nieprawidłowej wymowie głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych.
Do nauki czytania i pisania potrzebny jest prawidłowo rozwinięty słuch fonematyczny i fonetyczny.
Słuch fonematyczny rozwija się jako pierwszy. Dziecko różnicuje słuchowo głoski zanim nauczy się je wypowiadać. Już trzylatek zrozumie różnicę między wyrazem „rak” a „lak” mimo, że wypowiada je tak samo („lak”).
Słuch fonetyczny to identyfikacja, czyli różnicowanie i wymawianie poszczególnych dźwięków.
Większość dzieci osiąga pełną dojrzałość słuchu fonematyczno – fonetycznego około 7 roku życia. Opóźnienia w tym zakresie powodują specyficzne trudności w nauce czytania oraz w pisaniu ze słuchu.
Czytanie pojmowane jako proces sensoryczny i intelektualny polega na zdolności przetransponowania znaków języka pisanego na odpowiadające im dźwięki mowy, scalenia tych dźwięków (synteza słuchowa) oraz przyporządkowania odczytanemu wyrazowi jego znaczenia (zrozumienie sensu słowa). Istotą trudności w czytaniu jest właśnie niemożność dokonania syntezy. W czasie czytania tempo jest powolne, zaburzona intonacja i akcent zdaniowy.
Pisanie ze słuchu jest czynnością odwrotną — najpierw dziecko musi w usłyszanym słowie wyodrębnić poszczególne dźwięki (analiza słuchowa), następnie przyporządkować im określone znaki graficzne. Trudność podczas pisania ze słuchu polega na niemożności dokonania analizy słuchowej wyrazu. Problemy w pisaniu ze słuchu polegają na gubieniu liter w grupach spółgłoskowych, gubieniu końcówek wyrazów, łączeniu przyimków z rzeczownikami.
Zaburzeniom percepcji słuchowej towarzyszy słabsza pamięć słuchowa, co objawia się trudnościami w nauce tabliczki mnożenia, wierszy na pamięć, nauce języków obcych.
Nie wyrównane w porę zaburzenia percepcji słuchowej mają wpływ na rozwój myślenia słowno – pojęciowego czyli trudności w rozumowaniu, wnioskowaniu, uogólnianiu.

Zaburzeniem rozwoju ruchowego (koordynacja wzrokowo – ruchowa i słuchowo -
ruchowa).

Analizator ruchowy składa się z:
- receptorów, którymi są skóra, mięśnie, ścięgna i stawy,
- nerwów przekazujących impulsy do mózgu,
- mózgowej części analizatora.

Odzwierciedlenie w świadomości dotyku, ucisku, bólu. temperatury oraz położenia ruchomych części ciała (rąk, nóg, narządów mowy, skrętów tułowia, szyi itd.) jest funkcją analizatorów skórno-kinestetycznego i ruchowego. Receptory tych analizatorów znajdują się w skórze człowieka oraz w mięśniach, ścięgnach i stawach. Pod wpływem bodźców w postaci ucisków, ciągnienia, temperatury, receptory odbierają impulsy i poprzez drogi nerwowe przekazują je do kory mózgowej. W mózgu następuje skomplikowany proces przetworzenia tych informacji, które znów dzięki nerwowym drogom odprowadzającym są przekazywane poszczególnym częściom ciała, wywołując reakcję, czyli dowolną i celową czynność .
Wrażenia kinestetyczno-ruchowe powstają jednocześnie z wrażeniami dotykowymi
i wzrokowymi. Możliwość wykonania czynności pisania jest zależna od prawidłowej współpracy analizatora ruchu, dotyku i wzroku. Szczególnie niekorzystnie na nauce czytania i pisania odbija się zaburzenie sprawności rąk.
Do najczęstszych objawów zaburzeń rozwoju kinestetyczno-ruchowego zalicza się:
— obniżenie precyzji i szybkości ruchów docelowych. Dzieci z tym zaburzeniem piszą wolno i brzydko. Litery są nierówne, zbyt małe lub zbyt duże, wykraczają lub nie dochodzą do linii (tzw. pismo dysgraficzne).
— współruchy, czyli dodatkowe ruchy, niepotrzebne z punktu widzenia celu i efektu wykonywanej czynności, na przykład dziecko przy pisaniu „pomaga” sobie ruchami nóg, tułowia, szyi czy języka,
— wadliwa regulacja napięcia mięśniowego, powodująca, że dziecko zbyt mocno lub zbyt słabo naciska pióro, ołówek czy długopis. Niekiedy nacisk jest tak silny, że dziecko rozrywa kartkę zeszytu, w którym pisze. Dzieci te często łamią przyrządy do pisania i niszczą zeszyty.

Ważnym elementem w rozwoju ruchowego dziecka jest prawidłowy przebieg procesu lateralizacji. Proces lateralizacji jest związany ze względną przewagą rozwoju jednej z półkul mózgowych. Wiąże się z tym czynnościowa prawo- i lewostronność, czyli dominacja w zakresie sprawności jednych narządów nad drugimi. Proces ten u większości dzieci zostaje zakończony między 7 a 10 rokiem życia.
Większość ludzi jest zdominowana prawostronnie; mają oni sprawniejsze prawe oko, prawą rękę i prawą nogę, a odpowiada za to lewa półkula. Pewien odsetek jest zlateralizowany po stronie lewej dzięki dominacji prawej półkuli.
Obecnie uznaje się lateralizację lewostronną — jednorodną za prawidłową i odchodzi się od dawnych tendencji „przestawiania” dziecka na prawą rękę. Taka lateralizacja nastręcza jedynie trudności natury technicznej, związane z koniecznością pisania lewą ręką od strony lewej ku prawej. Jest to pozycja niewygodna, męcząca, zwłaszcza że większość dzieci leworęcznych ma nieprawidłowo ułożoną rękę — wygiętą w nadgarstku. Należy od początku zwrócić uwagę na prawidłowe ułożenie ręki dziecka leworęcznego – analogicznie, jak ręki prawej — tzn. tak, ażeby przedramię, dłoń i narzędzie piszące znajdowały się w jednej linii, poniżej linii pisma. Pamiętać trzeba także, aby dziecko siedziało w ławce po lewej stronie praworęcznego sąsiada.

Jednostki wyraźnie prawostronne lub lewostronne wykazują lateralizację jednorodną. Zdarzają się jednak przypadki lateralizacji niejednorodnej, zwanej skrzyżowaną, uznaną w sytuacji szkolnej za niekorzystną. Drugim rodzajem niekorzystnej lateralizacji jest lateralizacja nieustalona (brak dominacji).
Lateralizacja skrzyżowana może przybierać różne kombinacje:
— lewooczność — praworęczność — lewonożność,
— prawooczność — leworęczność — prawonożność itp.
Szczególnie negatywny wpływ na naukę szkolną dziecka ma skrzyżowanie lateralizacji w zakresie oka i ręki, ponieważ utrudnia kształtowanie się koordynacji wzrokowo-manualnej.
Do najczęstszych trudności dziecka na tle zaburzeń procesu lateralizacji należą:
- inwersja statyczna, polegająca na błędnym rozpoznawaniu i odtwarzaniu kształtu liter w czasie pisania lub czytania. Dzieje się tak z powodu zaburzeń orientacji kierunkowej, które prowadzi do mylenia liter i cyfr o podobnym kształcie, ale innym ułożeniu w przestrzeni: b —d, b —p, d — g, n — u, 6 —9 itp., a także odwracanie kształtów liter i cyfr.
- inwersja dynamiczna, która polega na przestawianiu kolejności liter i cyfr, np.: kot — tok, sok — kos, 12 — 21 lub zmianie kolejności sylab w wyrazach: mata — tama lub zmianie kolejności całych wyrazów.
- pismo lustrzane, które jest połączeniem inwersji statycznej i dynamicznej.
Najczęściej jednak u dzieci z zaburzoną koordynacją wzrokowo-manualną spotyka się chaotyczny sposób pisania, w którym występują zwrócone lustrzanie pojedyncze litery, zamiany kolejności liter w sylabach i sylab w wyrazach obok napisanych poprawnie wyrazów. Niezliczona liczba skreśleń i poprawek świadczy o refleksji i kontroli wzrokowej, nie zawsze skutecznej. Trudnościom tym towarzyszy zwykle obniżony poziom graficzny pisma.

Opracowanie na podstawie książki I. Czajkowskiej i K. Herda pt. „Zajęcia korekcyjno – kompensacyjne w szkole”

Tekst: Katarzyna Napiórkowska

Top